Bir neçə il ərzində “strateji” investor məsələsinin həll olunmaması səbəbindən ləngiyən Anakliya dərin dəniz limanının tikintisi layihəsi hazırda yeni təkan alıb. Belə ki, Belçikanın “Jan De Nul” şirkətinə məxsus ixtisaslaşmış gəmi tikilməkdə olan limanın akvatoriyasında dibdərinləşdirmə işlərinə və iri tonnajlı konteyner gəmilərinin qəbulu üçün giriş kanalının yaradılmasına başlayıb.
Denizxeber.az bildirir ki, limanın tikintisinə dövlət büdcəsinin imkanları nəzərə alınmaqla mümkün qədər tez başlamaq üçün Gürcüstan hökuməti bu ilin yazında tikintiyə nəzarəti həyata keçirən şirkətlə müqavilənin optimallaşdırılması istiqamətində addımlar atıb. Nəticədə layihənin dəyəri 25 faiz və ya 52,5 milyon dollar azaldılıb.
Bundan əlavə, “landlord” modelinin tətbiqinə qərar verilib. Bu model əsas infrastruktur üzərində nəzarətin Gürcüstan dövlətində saxlanılmasını və limanın bir neçə ölkə və şirkətlə əməkdaşlıq çərçivəsində inkişaf etdirilməsini nəzərdə tutur.
Hazırda tikinti işləri Gürcüstanın dövlət büdcəsi hesabına maliyyələşdirilir. Halbuki yaxın vaxtlara qədər ekspertlər Gürcüstan hökumətinin bu layihəni müstəqil şəkildə həyata keçirə biləcəyinə şübhə ilə yanaşırdılar.
Lakin son illərdə dünya üzrə rekord templərə yaxın sürətlə davam edən iqtisadi artım bu imkanları dəyişib. 2026-cı ilin ilk yarısında Gürcüstanın real ÜDM-i ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 7,9 faiz artıb. Əvvəlki dörd ildə isə iqtisadi artım 7,5–11 faiz intervalında olub. İqtisadi artım və büdcə gəlirlərinin yüksəlməsi nəticəsində əvvəllər mümkünsüz görünən layihənin dövlət hesabına reallaşdırılması mümkün olub.
Eyni zamanda, “landlord” modelinin saxlanılması şərtilə layihədə iştirak etmək istəyən investorların cəlb olunub-olunmayacağı ilə bağlı da şübhələr var idi. Lakin hazırda vəziyyətin əksinə olduğu görünür: layihədə iştirak etmək istəyən investorlar arasında seçim, daha çox, Gürcüstanın geosiyasi maraqları nəzərə alınmaqla aparılmalı olacaq.
Anakliya limanına ehtiyac hazırda olduqca böyükdür. Qara dənizin akvatoriyasında daşımalarla bağlı yaranmış vəziyyət nəzərə alınmaqla, bu liman, sözün əsl mənasında, “dünən” istismara verilməli idi.
Novorossiyskə alternativə ehtiyac artır
Məlum olduğu kimi, Qara dənizin şərq hissəsində hərbi risklərin kəskin artması beynəlxalq dəniz logistikasını, ilk növbədə, Rusiyanın Novorossiysk limanına alternativ axtarmağa vadar edib.
Bundan əlavə, Rusiya Qara dəniz limanları vasitəsilə yük daşıyan şirkətlər pilotsuz uçuş aparatlarının Rusiya gəmilərinə hücumları ilə bağlı risklər səbəbindən fraxt qiymətlərini 3–4 dəfə artırıblar.
Məsələn, avqustun 4-dən etibarən “NovoGlobe Line” şirkəti Novorossiysk istiqamətində daşımalar üçün TEU başına 1000 dollar, əks istiqamətdə isə 500 dollar əlavə ödəniş tətbiq edib.
Müqayisə üçün qeyd edək ki, bir neçə ay əvvəl bu istiqamətdə 20 futluq konteynerin (TEU) daşınma qiyməti 400 dolları keçmirdi.
“Bu əlavələr artıq zərər çəkmiş əraziyə gedən və ya həmin ərazidən çıxan yolda olan yüklərə, o cümlədən hazırda yükvurma prosesini gözləyən transşipment qovşaqlarında yerləşən konteynerlərə şamil edilir”, – deyə “NovoGlobe Line”ın rəsmi açıqlamasında bildirilib.
Əlavə ödənişlərin tətbiq edildiyini “Alpha Shipping” də açıqlayıb. Şirkət Novorossiysk istiqamətində hər konteyner üçün 1000 dollar, əks istiqamətdə isə 500 dollar əlavə haqq müəyyənləşdirib.
“Marmed Container Services” hər iki istiqamətdə 1000 dollar, “M-Line” isə Qara dəniz üzərindən daşınan bütün yüklər üçün TEU başına 750 dollar əlavə ödəniş tətbiq edib.
Vəziyyətin daha da pisləşməsi halında Rusiya limanları istiqamətində dəniz daşımaları tamamilə iflic ola bilər.
Məsələn, “FESCO” nəqliyyat qrupu artan risklər səbəbindən Qara dəniz akvatoriyası üzrə yeni daşınma sifarişlərinin qəbulunu müvəqqəti dayandırdığını açıqlayıb. Buna səbəb şirkətin “Yanina” gəmisinin avqustun 1-nə keçən gecə Novorossiyskdən 130 mil məsafədə batırılması olub.
Yüklər Gürcüstan limanlarına yönəlir
Beləliklə, Qara dənizdə vəziyyətin gərginləşməsi bazar iştirakçılarını Novorossiyskə alternativ axtarmağa məcbur edir.
Nəticədə Gürcüstan limanları üzərindən logistika xidmətlərinə tələbat kəskin artır. Halbuki Batumi və Poti limanları artıq öz imkanlarının demək olar ki, son həddində fəaliyyət göstərir.
Əvvəllər Novorossiysk vasitəsilə və daha sonra Rusiya ərazisindən keçməklə daşınan Qazaxıstan və Qırğızıstan yüklərinin bir hissəsi hazırda Batumi və Poti limanlarına yönləndirilir. Daha sonra həmin yüklər Gürcüstan, Azərbaycan və Xəzər dənizi üzərindən daşınır.
Bu vəziyyət fonunda Gürcüstan hökuməti liman infrastrukturunun sabit fəaliyyətinin təmin edilməsinə daha böyük diqqət yetirməyə başlayıb.
Avqustun 6-da Gürcüstanın Baş naziri İrakli Kobaxidze, iqtisadiyyat naziri Mariam Kvrivişvili və Acarıstan Muxtar Respublikasının hökumət başçısı Zurab Pataradze Batumi limanında mineral gübrələr terminalına və konteyner terminalına baş çəkiblər.
Baş nazir Kobaxidze bildirib:
“Batumi limanında yük dövriyyəsi rekord göstəriciyə çatıb. İlk yeddi ayın nəticələrinə əsasən əminliklə demək olar ki, cari il yük dövriyyəsi baxımından Batumi limanı üçün rekord olacaq. Liman infrastrukturumuzun bundan sonra da mümkün qədər səmərəli inkişaf etməsi üçün hər şeyi etməliyik. Poti limanı da çox vacibdir. Anakliya limanının infrastrukturunun yaradılması istiqamətində fəal işləyirik. 2029-cu ilə qədər Anakliya limanında ilk gəmilərin qəbulu və birinci mərhələ üzrə layihələndirmə işlərinin başa çatdırılması planlaşdırılır.”
Baş nazir bununla layihənin mümkün qədər tez həyata keçirilməsinin strateji əhəmiyyətini bir daha vurğulayıb.
Batumi və Poti Novorossiyskə tam alternativ ola bilərmi?
Bununla belə, Batumi və Poti limanlarının logistika imkanları açıq şəkildə məhduddur.
Batumi dəniz limanının konteyner terminalında körpülərin dərinliyi 11,5 metrdən çox deyil. Poti limanının əsas konteyner terminalında isə bu göstərici daha aşağı – cəmi 8,5 metrdir.
Müqayisə üçün, Novorossiysk limanının əsas konteyner terminalında körpülərin dərinliyi 15 metrdir.
Bu baxımdan, Novorossiysk limanına tammiqyaslı alternativ rolunu yalnız Anakliya dərin dəniz limanı oynaya bilər.
Bundan əlavə, belə bir limanın mövcudluğu Orta Dəhlizin tammiqyaslı fəaliyyət göstərməsinin əsas şərtlərindən biridir.
Anakliya limanının dərin sulara çıxışı iri tonnajlı konteyner gəmilərinin qəbuluna imkan verəcək və Gürcüstanın Qara dənizdəki logistika imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirəcək.
Beləliklə, Qara dənizdə dəyişən təhlükəsizlik və logistika reallıqları Anakliya layihəsini artıq sadəcə Gürcüstanın infrastruktur layihəsi deyil, Cənubi Qafqaz və Orta Dəhlizin gələcək nəqliyyat arxitekturası üçün strateji əhəmiyyət daşıyan layihə kimi ön plana çıxarır.
