Xəzər dənizində İran gəmilərinə qarşı iki pilotsuz uçuş aparatı hücumuna baxmayaraq, Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun (TBNM, yaxud Orta Dəhliz) inkişafı nəinki ləngiməyib, əksinə, daha da sürətlənib. Ekspertlərin fikrincə, beynəlxalq logistika şirkətlərinin marşruta artan marağı və liman infrastrukturuna yönəldilən iri həcmli investisiyalar yaxın illərdə daşımaların həcminin əvvəlki proqnozları üstələyəcəyini deməyə əsas verir.
Nəqliyyat və logistika üzrə azərbaycanlı ekspert Rauf Ağamirzəyev Vesti.az-a bildirib ki, Orta Dəhliz yük göndərənlər və yük qəbul edənlər üçün təhlükəsiz marşrut olaraq qalır.
“Orta Dəhlizin inkişaf dinamikası göstərir ki, yaxın 3–4 il ərzində bu marşrutla əvvəlki proqnozlardan da çox – ildə 11–12 milyon tondan artıq yük daşınacaq.”
Denizxeber.az bildirir ki, ekspertin sözlərinə görə, son aylarda Xəzərdə İran gəmilərinə qarşı həyata keçirilən iki dron hücumu Orta Dəhlizin fəaliyyətinə təsir göstərməyəcək.
“Marşrut təhlükəsizdir və yüksək templərlə inkişaf etməyə davam edir. Lakin ‘Şimal–Cənub’ beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin Xəzər hissəsindən tam istifadənin yük göndərənlərdə müəyyən narahatlıq yaratması mümkündür.”
Daşımalar fasiləsiz davam edir
Cari ilin aprel ayında İsrailə məxsus pilotsuz aparat İranın Xəzərdəki gəmisinə zərbə endirib. İyulun 25-də isə Ukrayna dronunun hücumu nəticəsində bir iranlı dənizçi həlak olub.
Buna baxmayaraq, Qazaxıstan və Türkmənistan limanlarından Bakı istiqamətində və əks istiqamətdə yükdaşımalar fasiləsiz davam edib. Daşınan yüklərin çeşidi isə neft məhsullarından konteynerlərə, toplu və iriölçülü yüklərə qədər geniş olaraq qalır.
Konteyner daşımaları sürətlə artır
2014-cü ildən fəaliyyət göstərən Orta Dəhlizin ilk illərində əsas yük növünü neft və neft məhsulları təşkil edirdi. Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, hazırda dəniz yolu ilə daşınan yüklərin 40,6 faizi neft yüklərinin payına düşür.
Eyni zamanda, feeder gəmilərinin istifadəsi sayəsində TEU (20 futluq konteyner) daşımalarında ciddi artım müşahidə olunur.
Bu inkişaf Orta Dəhlizə Çin kimi iri ixracatçı ölkələri, eləcə də Xəzərə çıxışı olmasa da Azərbaycanla birlikdə Xəzər üçün gəmi inşa etməyə hazır olan Özbəkistan kimi dövlətləri də daha fəal şəkildə cəlb edir.
Bakı limanının imkanları genişlənir
Rauf Ağamirzəyevin sözlərinə görə, Ələtdə yerləşən Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının konteyner emalı gücü artıq ildə 154 min TEU-ya çatıb.
“2026-cı ilin sonuna qədər bu göstəricinin 260 min TEU səviyyəsinə yüksəlməsi gözlənilir.”
Ekspert hesab edir ki, Bakıdakı Ələt, Hövsan və Zirə limanlarının ümumi konteyner emalı gücü 2030-cu ilə qədər 500 min TEU-ya çata bilər.
2030-cu ildə daha böyük yük axını
Ekspertin fikrincə, 2030-cu ilə qədər Orta Dəhliz vasitəsilə daşınacaq yüklərin həcmi əvvəl proqnozlaşdırılan 11,4 milyon tondan da artıq olacaq.
“Mövcud tendensiyalar göstərir ki, xüsusilə yüksək gəlir gətirən konteyner daşımalarının artımı hesabına yük axını sürətlə yüksələcək.”
Hazırda Orta Dəhliz vasitəsilə Qərb bazarlarına kükürd, azot gübrələri və digər kimyəvi məhsullar, həmçinin toplu və iriölçülü yüklər də daşınır.
Dəmir yolu parkının genişləndirilməsi zəruridir
Azərbaycan Dəmir Yolları (ADY), tərkibinə daxil edilən Ələt limanı ilə birlikdə, artan yük axınının öhdəsindən uğurla gəlir.
2026-cı ilin yanvar–iyun aylarında ADY 8,78 milyon ton yük daşıyıb ki, bu da ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 340 min ton çoxdur.
Lakin Ələt limanının illik yükötürmə qabiliyyətinin 15 milyon tondan 25 milyon tona çatdırılması fonunda lokomotiv və vaqon parkının da genişləndirilməsi tələb olunacaq. Bununla bağlı xarici maliyyə institutları və şirkətlərlə danışıqlar aparılır.
Avropa İttifaqının dəstəyi
İyul ayında Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen Bakıda çıxışı zamanı Cənubi Qafqazda nəqliyyat və rəqəmsal əlaqələrin inkişafına 200 milyon avro qrant ayrılacağını açıqlayıb.
Prioritet layihələr sırasında Ələt limanı xüsusi yer tutur.
Fon der Lyayen Cənubi Qafqazı Avropa, Xəzər hövzəsi və Mərkəzi Asiyanı birləşdirən ən mühüm qlobal qovşaqlardan biri adlandıraraq qeyd edib ki, regionun strateji əhəmiyyəti sürətlə artır.
Onun sözlərinə görə, nəqliyyat və enerji layihələri dövlət və özəl sektor tərəfindən 2 milyard avroya qədər investisiyanın cəlb edilməsinə imkan yaradacaq və Azərbaycan bu prosesdə əsas həlqələrdən biri olacaq.
Yeni logistika mərkəzləri yaradılır
Son günlər Bakıda Çin–Mərkəzi Asiya–Xəzər–Cənubi Qafqaz–Avropa marşrutu üzrə fəaliyyət göstərən beynəlxalq Neptune Logistics şirkətinin Transxəzər əməliyyat mərkəzi istifadəyə verilib.
Eyni zamanda, Qazaxıstanın Kurık limanında Çin şirkəti Guoyou Materials Group ilə 2026–2028-ci illərdə 1 milyard ABŞ dolları dəyərində çoxfunksiyalı dəniz terminalının tikintisi barədə razılıq əldə olunub.
Terminalın ilkin ötürmə qabiliyyəti ildə 15 milyon ton, 2031-ci ildən isə 25 milyon ton olacaq ki, bu da Ələt limanının layihə gücü ilə müqayisə edilə bilər.
Xəzər limanlarının koordinasiyası əsas şərtdir
Rauf Ağamirzəyev vurğulayıb ki, Şərq–Qərb beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin uğuru Xəzər limanlarının koordinasiyalı fəaliyyətindən birbaşa asılıdır.
Onun sözlərinə görə, Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkmənistan limanlarda dibdərinləşdirmə işləri üzrə sıx əməkdaşlıq edir.
“Tərəflər Bakı, Türkmənbaşı, Kurık və Aktau limanlarında iri həcmli dibdərinləşdirmə işləri aparmaq üçün güclü xüsusi torpaqqazan gəmisinin birgə tikintisi barədə razılığa gəliblər.”
Azərbaycanın rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat nazirinin müavini Rəhman Hümmətov da Orta Dəhlizin inkişafı üçün Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkmənistan arasında koordinasiyanın vacibliyini vurğulayıb.
2030-cu ilə qədər əsas hədəflər
Beynəlxalq konsaltinq şirkəti Elevate Crossroads hesab edir ki, aşağıdakı tədbirlərin həyata keçirilməsi yükdaşımaların həcmini 2030–2031-ci illərdə ildə ən azı 12 milyon tona çatdıra bilər:
- sərhəd və gömrük prosedurlarının rəqəmsallaşdırılması;
- Aktau limanının modernləşdirilməsi;
- Gürcüstanın Poti limanının genişləndirilməsi;
- Azərbaycan və Gürcüstan dəmir yollarının hərəkət tərkibinin artırılması;
- Özbəkistan–Qazaxıstan yeni dəmir yolu xəttinin tikintisi;
- Almatı dəmir yolu dairəvi xəttinin inşası;
- Türkiyədə Sivas–Qars və Axalkalaki–Türkiyə dəmir yolu hissələrinin modernləşdirilməsi.
Uzunmüddətli perspektivdə isə Bolqarıstan və Rumıniyanın liman və dəmir yolu infrastrukturlarının da genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.
Nəticə
Orta Dəhlizin geostrateji əhəmiyyəti ildən-ilə artır. İnfrastruktur layihələrinə qoyulan investisiyalar, limanların genişləndirilməsi, rəqəmsallaşma və iştirakçı ölkələr arasında koordinasiya bu marşrutu Avrasiya məkanının əsas logistika arteriyalarından birinə çevirir.
Ekspertlərin qənaətinə görə, uğurun əsas şərti Xəzər və Qara dəniz hövzəsində yerləşən ölkələrin birgə fəaliyyəti və bu dənizlərin əməkdaşlıq, sabitlik və rifah məkanı kimi inkişaf etdirilməsidir.
