Xəzər dənizi Qazaxıstan, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Çini Avropa ilə birləşdirən Orta Dəhlizin fəaliyyətində getdikcə daha mühüm rol oynayır. Yükdaşımaların artması fonunda Qazaxıstan və Azərbaycan donanmalarını genişləndirir, limanları modernləşdirir və gəmiqayırma sahəsində əməkdaşlığı inkişaf etdirirlər. Marşrutun buraxılış qabiliyyətinin artırılması üçün hansı tədbirlər görülür və qarşıda hansı vəzifələr dayanır?
Denizxeber.az bildirir ki, Kazinform-un Bakıdakı xüsusi müxbirinin materialında bu məsələlərə aydınlıq gətirilir.
Yük axını artır, donanma genişlənir
Qazaxıstan Nəqliyyat Nazirliyinin məlumatına görə, son beş ildə Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (TBNM) üzrə daşımaların həcmi 0,8 milyon tondan 4,5 milyon tona yüksəlib. Bununla belə, 2025-ci ildə göstərici 4,1 milyon ton təşkil edib ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 8,9% azdır.
2026-cı ildə isə daşımaların artımı yenidən bərpa olunub. Qazaxıstan qurumunun məlumatına əsasən, yanvar–sentyabr aylarında TBNM üzrə yükdaşımaların həcmi 30%, Çindən qərb istiqamətində tranzit konteyner daşımaları isə 64% artıb.
Bu dinamika marşrutun dəniz seqmentinə olan tələbləri artırır. Belə ki, Qazaxıstan və Azərbaycan limanları arasında yüklərin müntəzəm daşınması və aşırılması təmin edilməlidir. Burada təkcə gəmilərin sayı deyil, dəniz daşımalarının dəmir yolu nəqliyyatı ilə uzlaşdırılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Limanlarda yaranan gecikmələr və razılaşdırılmamış qrafiklər çatdırılma müddətini uzadır, daşıyıcıların xərclərini artırır.
Qazaxıstan ticarət donanmasını genişləndirir
Qazaxıstanın dəniz nəqliyyatında əsas iştirakçılardan biri “KazMunayQaz” SC-nin strukturuna daxil olan “Kazmortransflot” (KMTF) şirkətidir.
Rəsmi məlumatlara görə, şirkətin donanmasına 15 gəmi daxildir. Bunlardan ikisi — “Altay” və “Alatau” adlı Aframax tipli tankerlər — Xəzər dənizindən kənarda fəaliyyət göstərir. Donanmada, həmçinin beş tanker (“TK Aktau”, “Astana”, “Almatı”, “Taraz” və “Liva”), iki quru yük gəmisi (“Türküstan” və “Beket Ata”), üç konteynerdaşıyan gəmi (“Berkut”, “Sunkar” və “Barıs”) və üç yedək gəmisi (“İrgiz”, “Emba” və “Talas”) var.
Beləliklə, şirkətin donanması yalnız neft daşımalarına deyil, konteyner və quru yük daşımalarına da xidmət edir. Bu gəmilər Orta Dəhlizin inkişafında mühüm rol oynaya bilər.
Qazaxıstan dəniz daşımalarının imkanlarını, o cümlədən Azərbaycanda yeni gəmilərin inşası hesabına genişləndirməyi planlaşdırır. Bakı Gəmiqayırma Zavodunda Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Qazaxıstandan olan tərəfdaşların iştirakı ilə iki ayrı layihə çərçivəsində dörd gəmi inşa olunur.
Birinci layihə hər birinin tutumu 780 TEU olan iki konteynerdaşıyan gəminin, ikinci layihə isə Qazaxıstanın KTZ Express Shipping şirkəti üçün iki universal quru yük gəmisinin tikintisini nəzərdə tutur.
“Samruk-Kazına” fondu 2026-cı il oktyabrın 15-də Qazaxıstan üçün quru yük gəmilərinin inşası barədə məlumat yayıb. Yeni gəmilərin Çin və Mərkəzi Asiya ölkələrini Xəzər dənizi və Cənubi Qafqaz vasitəsilə Avropa ilə birləşdirən Orta Dəhlizdə istifadə edilməsi planlaşdırılır.
Yeni quru yük gəmilərinin istismara verilməsi marşrutun dəniz seqmentinin dayanıqlığını artırmağa, beynəlxalq yük axınlarının cəlb edilməsi üçün əlavə imkanlar yaratmağa və Qazaxıstanın tranzit potensialını gücləndirməyə şərait yaradacaq.
Azərbaycanın Xəzər donanması daşımaları artırır
Xəzər hövzəsində yükdaşımaların həyata keçirilməsində Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi QSC (ASCO) mühüm rol oynayır.
Şirkətin nəqliyyat donanmasında 56 gəmi var. Bunlara 23 tanker, 13 bərə, 16 quru yük gəmisi, iki Ro-Ro və iki Ro-Pax tipli gəmi daxildir.
Bundan əlavə, ASCO-nun əsasən dənizdə neft-qaz layihələrinə xidmət göstərmək və yardımçı işləri yerinə yetirmək üçün istifadə olunan 200 gəmidən ibarət ixtisaslaşmış donanması mövcuddur.
Xəzər limanları arasında yük və nəqliyyat əlaqələrinin təmin edilməsində “Azərbaycan” və “Zərifə Əliyeva” adlı Ro-Pax tipli bərələr də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Onların hər biri 100 sərnişin, 56 vaqon-sistern və ya 50 yük avtomobili daşımaq imkanına malikdir.
ASCO 2026-cı ilin yanvarında bu tipli üçüncü bərənin inşasının yekun mərhələdə olduğunu açıqlayıb.
ASCO-nun məlumatına görə, 2025-ci ildə şirkətin gəmiləri təxminən 9,086 milyon ton yük daşıyıb. Bu, əvvəlki illə müqayisədə 5,38% çoxdur. Quru yük daşımaları 45%-dən çox artaraq təxminən 1,325 milyon ton təşkil edib. Konteyner daşımalarının həcmi isə 22 030 TEU-ya çatıb ki, bu da 2024-cü illə müqayisədə 203% artım deməkdir.
Gəmiqayırma iki ölkə arasında əməkdaşlığı gücləndirir
Qazaxıstan sifarişçiləri üçün gəmilərin Azərbaycanda inşa edilməsi iki ölkə arasında sənaye əməkdaşlığını genişləndirir.
AZCON Holding-in 2026-cı il iyunun 3-nə olan məlumatına görə, Bakı Gəmiqayırma Zavodunun sifariş portfelində 17 gəmi olub. Onlardan 11-i inşa mərhələsində, altısı isə layihələndirmə mərhələsində idi.
Müəssisənin bütün sifarişləri Orta Dəhliz üçün nəzərdə tutulmasa da, Qazaxıstan üçün konteynerdaşıyan və quru yük gəmilərinin inşası marşrutun inkişafının təkcə nəqliyyat xidmətlərinə deyil, həm də regionun gəmiqayırma potensialına tələbat yaratdığını göstərir.
Qazaxıstan üçün bu əməkdaşlıq regional tərəfdaşın dəstəyi ilə öz donanmasını genişləndirmək imkanı yaradır. Azərbaycan üçün isə Bakı Gəmiqayırma Zavodunun istehsal güclərindən daha səmərəli istifadə etmək və Xəzər hövzəsində sənaye kooperasiyasını inkişaf etdirmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Bundan əlavə, ötən həftə Bakıda keçirilən Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) VII Zirvə Görüşü çərçivəsində Azərbaycan və Qazaxıstan prezidentlərinin iştirakı ilə iki ölkənin hökumətləri arasında Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun inkişafı məqsədilə əməkdaşlıq haqqında imzalanmış sazişin mübadiləsi mərasimi keçirilib.
Sənəd qlobal ticarət-logistika zəncirlərinin transformasiyası şəraitində Orta Dəhlizin dayanıqlı fəaliyyətinin və kompleks inkişafının təmin edilməsi üçün vahid hüquqi baza formalaşdırır.
Saziş infrastruktur imkanlarının uzlaşdırılmış şəkildə genişləndirilməsinə, dəmir yolu, avtomobil yolları və limanlardakı “dar boğazların” aradan qaldırılmasına, eləcə də dibdərinləşdirmə donanmasının və Xəzər dənizində gəmiçiliyin birgə inkişafına imkan yaradacaq.
Limanlar və Xəzərin səviyyəsi: infrastruktur problemləri
Marşrutun dəniz seqmentinin buraxılış qabiliyyəti yalnız donanmanın ölçüsündən asılı deyil. Qazaxıstanın məlumatına görə, Aktau limanının illik istehsal gücü 11,8 milyon ton, Kurık limanının isə 6 milyon tondur.
Bununla belə, iki limanın ümumilikdə 17,8 milyon ton təşkil edən nominal gücü Orta Dəhliz üzrə faktiki və ya zəmanətli yükdaşımaların həcmi demək deyil.
Digər mühüm amil Xəzər dənizinin səviyyəsinin azalmasıdır. Qazaxıstan 2026-cı ildə Aktau limanında dibdərinləşdirmə işlərinə başlayıb. Layihə çərçivəsində təxminən 1,3 milyon kubmetr qruntun çıxarılması və liman akvatoriyasının dərinliyinin 6–7 metrə çatdırılması nəzərdə tutulur. İşlərin ilin sonunadək başa çatdırılması planlaşdırılır.
Qazaxıstan Nəqliyyat Nazirliyinin qiymətləndirməsinə görə, layihə limanın buraxılış qabiliyyətini və TBNM üzrə daşımaların həcmini 30%-dək artıra, dəniz yolu ilə yükdaşıma xərclərini isə təxminən 10–15% azalda bilər. Bunlar hələ əldə olunmuş nəticələr deyil, layihənin icrasından gözlənilən göstəricilərdir.
Orta Dəhliz üçün donanmanın tərkibi niyə vacibdir?
Azərbaycanlı logistika eksperti Rauf Ağamirzəyevin fikrincə, Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu üzrə yük axınının artması dəniz daşımalarına tələbatı yüksəldir və donanmanın yenilənməsini sürətləndirir.
Bununla yanaşı, təkcə gəmilərin sayının artırılması deyil, onların ixtisaslaşmasının nəzərə alınması da vacibdir. Neft və neft məhsullarının, taxılın, gübrələrin və konteyner yüklərinin daşınması üçün müxtəlif tipli gəmilər tələb olunur.
Ekspert qeyd edib ki, burada iki istiqaməti fərqləndirmək olar: gəmilərin ümumi sayının artırılması və mövcud donanmanın yenilənməsi. İstismar müddətini başa vurmuş bəzi gəmilər artıq utilizasiyaya göndərilməlidir.
Onun sözlərinə görə, donanmanın genişləndirilməsi zamanı yük axınının strukturundakı dəyişikliklər də nəzərə alınmalıdır. Xəzər dənizi vasitəsilə təkcə neft və neft məhsulları deyil, ərzaq təhlükəsizliyi baxımından əhəmiyyətli olan buğda və gübrələr, eləcə də konteyner yükləri daşınır. Buna görə də daşıma imkanlarının artırılması müxtəlif tipli gəmilərin inşasını tələb edir.
Ağamirzəyev gəmiqayırma sahəsində sifarişlərin artmasını da müsbət qiymətləndirib. Onun sözlərinə görə, Qazaxıstan, Azərbaycan və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərindən konkret sifarişlərin olması bu sahənin inkişafı baxımından sevindiricidir.
Ekspert Orta Dəhlizin inkişafının daha geniş iqtisadi nəticələrinə də diqqət çəkib. Onun fikrincə, marşrutun əhəmiyyəti yalnız yüklərin daşınması ilə məhdudlaşmır. Logistikanın inkişafı istehsalçılar və yük göndərənlər üçün əlavə imkanlar yaradır, yeni istehsal müəssisələrinin yerləşdirilməsinə də təsir göstərə bilər.
Ağamirzəyevin sözlərinə görə, nəqliyyat məsafəsi qısaldıqca daşınma xərcləri və risklər azalır.
Ekspert konteynerdaşıyan gəmilərin tutumunun artırılmasının da əhəmiyyətini vurğulayıb. Onun bildirdiyinə görə, “Kazmortransflot”un əvvəlki konteynerdaşıyan gəmiləri 350 konteynerədək daşıya bildiyi halda, Azərbaycanda inşa olunan yeni gəmilərin tutumu 780 konteyner təşkil edir. Beləliklə, yeni gəmilərin tutumu əvvəlki göstəricidən təxminən 2,2 dəfə çoxdur.
Ağamirzəyevin fikrincə, yaxın illərdə Bakı Gəmiqayırma Zavodu tanker, quru yük gəmisi və konteynerdaşıyan gəmilər də daxil olmaqla müxtəlif tipli gəmilərin istehsalını genişləndirə bilər.
Ekspert hesab edir ki, Azərbaycan və Qazaxıstanın gəmiqayırma sahəsində əməkdaşlığının inkişafı və donanmalarının yenilənməsi Xəzər dənizi vasitəsilə yükdaşımaların artırılması üçün əlavə imkanlar yaradır. Bununla belə, görülən tədbirlərin səmərəliliyi təkcə gəmilərin sayı və tutumundan deyil, donanmanın yük axınının strukturuna uyğunluğundan, liman infrastrukturunun inkişafından və Orta Dəhlizin bütün marşrutu boyunca daşımaların uzlaşdırılmasından asılı olacaq.
Qeyd edək ki, oktyabrın 19-da Tokioda Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun inkişafına və Tokio–Almatı arasında birbaşa hava əlaqəsinin açılmasına həsr olunmuş konfrans keçirilib. Qazaxıstanın Yaponiyadakı səfiri Erlan Baudarbek-Kojatayev və Azərbaycanın səfiri Fərid Talıbov ölkələrinin nəqliyyat sistemlərinin inkişafı, daşımaların səmərəliliyinin artırılması və beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi ilə bağlı planları təqdim ediblər.
