Azərbaycan getdikcə modernləşir və Xəzər dənizindəki köhnələn nəqliyyat donanmasını artırılmış tutuma, yüksək sürətə və təkmilləşdirilmiş texniki xüsusiyyətlərə malik gəmilərlə əvəz edir.
Denizxeber.az bildirir ki, nəqliyyat dəhlizləri və şəhər nəqliyyatının mobilliyi üzrə ixtisaslaşıb. Orta dəhlizin inkişafı ilə bağlı məsələləri – logistika və şəhərsalma istiqamətində təhlil edir. Nəqliyyat sistemləri və infrastrukturu makro və mikro səviyyələrdə tədqiq edir.
Azərbaycan müasir logistika mərkəzinin formalaşması mərhələsindədir – nəqliyyat və logistika sahəsində tanınmış Azərbaycan eksperti Rauf Ağamırzəyev bu məsələ ilə bağlı öz fikirlərini bölüşür.
Bu analitik materialı oxuduqdan sonra səhifəmizin oxucusu qonşu Azərbaycanın dənizçilik sektorunda həyata keçirdiyi sistemli addımları aydın şəkildə görəcək və Gürcüstanla müqayisədə Azərbaycanın özünü logistika mərkəzi kimi təsdiqləmək istiqamətindəki səylərini ölkənin investisiya imkanları ilə qarşılaşdıra biləcək. Təbii ki, səhifəmizin oxucusu belə bir sual verəcək: qonşu Azərbaycanın bu addımı Gürcüstanı uzun müddətdir dayandırılmış və ləng gedən bir çox layihələrin, ilk növbədə Anakliya limanı layihəsinin intensiv şəkildə həyata keçirilməsinə sövq edirmi? Azərbaycanın üstünlüyü təkcə yükdaşımalarla məhdudlaşmır; Bakı Gəmiqayırma Zavodunun və gəmi təmiri bazasının imkanları sayəsində ölkə təkcə Orta Dəhliz boyu nəqliyyat əməliyyatlarından deyil, həm də bu marşrut üzrə işləyən gəmilərin tikintisindən və texniki xidmətindən əlavə iqtisadi gəlir əldə edə bilər. Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyinin (ASCO) donanmasının modernləşdirilməsi Azərbaycanın dəniz nəqliyyatı sektorunun inkişafında mühüm mərhələdir. Lakin Orta Dəhlizin uğuru təkcə gəmilərin sayı ilə deyil, həm də onların daşıma qabiliyyəti, sürəti, texniki imkanları və Xəzər dənizində fasiləsiz işləmək bacarığı ilə müəyyən edilir. Eyni zamanda, yeni gəmilərin layihələndirilməsi zamanı Xəzər dənizində suyun səviyyəsinin aşağı düşməsi məsələsi nəzərə alınmalı, paralel olaraq limanlarda dərinləşdirmə işləri və naviqasiya imkanları yaxşılaşdırılmalıdır. Həmçinin alternativ yanacaq texnologiyalarına keçid qaçılmazdır – metanol, elektrik, hibrid və gələcəkdə hidrogen texnologiyalarının tətbiqi gəmiqayırma prosesini yanacaq istehsalı və müvafiq infrastrukturun inkişafı ilə inteqrasiya etməklə kompleks şəkildə planlaşdırılmalıdır. Son 10 il ərzində Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi (ASCO) 60-a yaxın səmərəsiz gəmini tədricən istismardan çıxarıb yeniləri ilə əvəz etməklə dənizçilik sektorunun modernləşdirilməsi üzrə planlı strategiya həyata keçirir. Orta Dəhliz boyu artan yük axınını maneəsiz daşımaq üçün hazırkı mərhələdə Azərbaycan üçün əsas məsələ ASCO-ya məxsus gəmilərin ümumi sayını artırmaq deyil, onların tutumu, sürəti və texniki xüsusiyyətlərindən asılı olaraq Xəzər dənizindən yük daşınmasında səmərəli istifadə etməkdir. Bu günə olan məlumata görə, ASCO-nun verdiyi məlumata əsasən, şirkətin donanması hazırda müxtəlif təyinatlı 258 gəmidən ibarətdir. Bunlardan 56 vahid dəniz nəqliyyatı donanmasının, 202 vahid isə Xəzər dənizi neftqazçıxarma donanmasının tərkibinə daxildir. Bu bölgüyə əsaslanaraq, bütün 258 gəmini Orta Dəhlizin nəqliyyat gücünün bir hissəsi kimi nəzərdən keçirmək düzgün olmazdı. Xəzər dənizi neftqazçıxarma donanmasının gəmiləri əsasən dənizdə neft və qaz əməliyyatları, platformaların təchizatı və dalğıc, kran əməliyyatları, yedəkçilik kimi ixtisaslaşdırılmış xidmətlərlə məşğuldur. Qeyd etmək lazımdır ki, gəmiçiliklə müqayisədə Xəzər dənizi neftqazçıxarma donanmasının ixtisaslaşdırılmış gəmiləri maliyyə baxımından heç də az gəlirli deyil.
Beynəlxalq daşımalar baxımından Azərbaycan Gəmiçiliyinin əsasını ölkənin dəniz nəqliyyatı donanmasını təşkil edən bərələr, Ro-Pax tipli gəmilər, tankerlər və quru yük gəmiləri təşkil edir. Baxmayaraq ki, ASCO Xəzər dənizi hövzəsində əsas dəniz daşıyıcısıdır, lakin Orta Dəhliz üzrə yük dövriyyəsinin gözlənilən artımını nəzərə alaraq, Azərbaycanın nəqliyyat donanmasının genişləndirilməsi zərurətdir. Hamıya məlumdur ki, Xəzər dənizi Orta Dəhlizin ən zəif həlqələrindən biridir, ona görə də yeni modifikasiya olunmuş gəmilər üçün sifarişlərin sayı yük axınının artımı ilə sinxron şəkildə artmalıdır. Bu qiymətləndirmə Dünya Bankının Orta Dəhlizlə bağlı apardığı tədqiqatların nəticələri ilə də üst-üstə düşür; həmin tədqiqatlarda Xəzər dənizində gəmilərin çatışmazlığı və mövcud gəmilərin aşağı sürəti marşrutun əsas maneələri kimi müəyyən edilmişdir. Azərbaycan Gəmiçilik Assosiasiyasının (ASCO) məlumatına görə, son 12 ildə donanmaya 40 yeni gəmi əlavə olunub. Onlardan 16-sı Bakı Gəmiqayırma Zavodunda tikilib, 24-ü isə müxtəlif xarici bazarlardan alınb. Hazırda zavodda ASCO-nun sifarişi ilə daha 11 gəmi tikilir. Eyni zamanda, yüksək istismar xərclərinə görə texniki cəhətdən köhnəlmiş 60-dan çox gəminin kollektiv şəkildə silinməsi (istismardan çıxarılması) qərara alınmışdır. Nəticədə, bu proses donanmanın orta yaşının, eləcə də yanacaq sərfiyyatının və texniki xidmət xərclərinin azalmasına səbəb olmalıdır. Məsələn, yeni bir Ro-Pax gəmisi və ya böyük tanker yük götürmə qabiliyyəti sayəsində bir neçə köhnə gəmini əvəz edə bilər. Müvafiq olaraq, donanmanın modernləşdirilməsini qiymətləndirmək üçün təkcə gəmilərin sayını artırmaq deyil, həm də ümumi dedveyt, vaqon və yük avtomobillərinin tutumu, səfərlərin sayı, limanlarda gözləmə müddəti və illik yük dövriyyəsi kimi göstəriciləri nəzərə almaq lazımdır. Yüklərin və sərnişinlərin daşınması üçün Orta Dəhlizə üçüncü Ro-Pax gəmisinin cəlb edilməsi dəhlizin təxirəsalınmaz ehtiyaclarına cavab verən bir addımdır. Məlumat üçün bildirək ki, son illərdə iki Ro-Pax gəmisi istismardadır, üçüncüsü isə tikilməkdədir.
Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsi – Son illərdə Orta Dəhlizin dəniz hissəsi üçün əsas məhdudlaşdırıcı amil Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsi olub. Bu proses limanların akvatoriyasına daxil olmağı çətinləşdirir, bu da gəmilərin tam yüklənməsinə mane olur və dibdərinləşdirmə işlərinin xərclərini artırır. Azərbaycanlı ekspertin fikrincə, yeni gəmilərin layihələndirilməsi zamanı Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsi amili nəzərə alınacaq və gəmi gövdəsinin konstruksiyası ilə oturum dərinliyi yeni şəraitə uyğunlaşdırılmalıdır. Bu yanaşmanın praktiki nümunələri artıq mövcuddur. Məsələn, ASCO üçün tikilən 8000 ton dedveytli yeni tankerlər Xəzər dənizi ölkələrinin dayaz limanlarına tam gücü ilə daxil ola bilməsi üçün layihələndirilib. Lakin problemi təkcə gəminin strukturunu uyğunlaşdırmaqla həll etmək olmaz. Paralel olaraq limanın akvatoriyasının dərinləşdirilməsi, sahilqıran qurğuların uyğunlaşdırılması və naviqasiya kanallarının qorunub saxlanılması istiqamətində işlər görülməlidir. Aktau, Türkmənbaşı və Bakı limanları arasında texniki əlaqələndirmə də təmin edilməlidir. Orta Dəhlizlə bağlı Dünya Bankının yaxın dövrdə apardığı tədqiqatda da qeyd olunur ki, Xəzər dənizinin səviyyəsinin enməsi liman əməliyyatlarına təsir göstərir və sahil yanındakı rıflərin (mənsəblərin/sahilqıranların) gücünü əlavə olaraq artırmaq və onları müasir avadanlıqlarla təchiz etmək lazımdır. Alternativ yanacaq texnologiyalarına keçid – ASCO-nun uzunmüddətli strategiyasına metanolla işləyən və tam elektrik gəmilərin alınması və ya tikintisi, eləcə də mövcud gəmilərin yeni texnologiyaların tətbiqi ilə modernləşdirilməsi daxildir. Şirkətin elan etdiyi plana əsasən, bu tədbirlər 2027–2030-cu illərdə həyata keçiriləcək. Rauf Ağamırzəyev hesab edir ki, metanol yanacağına keçid SOCAR ilə əlaqələndirilmiş şəkildə həyata keçirilməlidir. “Hazırda ölkədə dizel yanacağının istehsalı və saxlanması ilə bağlı heç bir problem yoxdur. Lakin metanol yeni yanacaq növüdür və gəmilərin sayı və ehtiyaclarına uyğun istehsalın təmin edilməsi mühüm məsələdir. Elektrik və ya hibrid variantları da yeni kateqoriyaya aiddir”, – deyə ekspert bildirir. Azərbaycanlı ekspertin fikrincə, digər bir məsələ hidrogenlə işləyən gəmilərdən istifadədir. Dənizçilik sektorunda dünyanın ən nüfuzlu təsnifat cəmiyyətlərindən biri olan DNV ekspertlərinin fikrincə, alternativ yanacaqla işləyən gəminin tikilməsi onun istismarının iqtisadi cəhətdən sərfəli olacağı anlamına gəlmir. Gəmini layihələndirərkən yanacağın qiyməti, əlçatanlığı, bunkeriq infrastrukturu və uzunmüddətli tədarük müqavilələri kimi amillər nəzərə alınmalıdır. DNV-nin hesabatlarına görə, elektrik və hibrid sistemlər qısa, sabit marşrutlarda işləyən bərələr, liman gəmiləri və yardımçı donanmalar üçün faydalı ola bilər. Hidrogen və ammonyakla işləyən gəmilərlə bağlı layihələr bütün dünyada genişlənsə də, təhlükəsizlik standartları, yanacaq infrastrukturu və kommersiya baxımından əlverişlilik hələ də formalaşmaqdadır. “Qlobal miqyasda aviasiya və dəniz nəqliyyatı ən çox emissiya yaradan sektorlardır. Azərbaycan beynəlxalq daşımalarda iştirak etdiyinə görə bu tələblərə cavab verməlidir.” Xəzər dənizinin qapalı su hövzəsi olmasına baxmayaraq, ölkə mövcud donanmanın modernləşdirilməsinə və yeni gəmilərin müasir standartlara uyğunlaşdırılmasına qayğı göstərməlidir. Gəmiqayırmadan əldə edilən faydalar – Azərbaycan donanmasının modernləşdirilməsi təkcə gəmiçiliyə təsir göstərməyəcək. Bakı Gəmiqayırma Zavoduna və gəmi təmiri müəssisələrinə sahib olmaq Azərbaycana Orta Dəhlizdən iki istiqamətdə – həm yük daşımaları, həm də xidməti gəmilərin tikintisi və təmiri vasitəsilə gəlir əldə etməyə imkan verir. Azərbaycanın əsas üstünlüklərindən biri məhz bu sənaye bazasıdır.
Orta dəhlizdə əsas dar boğaz gəmilərin məhdud sayda olmasıdır. Xəzər dənizində gəmilərin sayının artırılması vaxt məhdudiyyəti ilə bağlıdır. Müqavilələrdə nəzərdə tutulan yüklər yaranan kimi gəmilərin sayı artacaq və bu sektorda sifarişlər çoxalacaq. Azərbaycanın əsas üstünlüyü gəmi təmiri və gəmiqayırma bazalarına sahib olmasındadır. Bu, ölkəyə gəlir əldə etməyə və müvafiq olaraq, dəhliz vasitəsilə həm istehsal, həm də yükdaşımalardan əlavə faydalar görməyə imkan verəcəkdir. ASCO-nun donanmasının modernləşdirilməsinin növbəti mərhələsi ilə bağlı əsas sual “neçə gəmi tikiləcək” deyil, əksinə, “hansı marşrutlar, hansı növ yük və hansı yanacaq infrastrukturu üçün tikiləcəkdir” olmalıdır. Yekunda, Orta Dəhlizdə logistik imkanlara malik dövlət kimi Azərbaycanın rəqabət qabiliyyətini artırmaq üçün liman, dəmir yolu, gömrük və yük planlaşdırma əməliyyatlarını əhatə edən inteqrasiya olunmuş sistem çərçivəsində yeni gəmilər yaradılmalıdır. Əks təqdirdə, donanmanın texniki modernləşməsinə baxmayaraq, Xəzər dənizini keçərkən gözləmə müddətləri və logistika xərcləri yenə də yüksək qala bilər.
