Xəzər dənizi yalnız beş sahilyanı dövlətin — Azərbaycan, İran, Qazaxıstan, Rusiya və Türkmənistanın sahillərini birləşdirən unikal su hövzəsi deyil, eyni zamanda, regionun ekoloji, iqtisadi və sosial gələcəyinə birbaşa təsir göstərən strateji məkandır. Son illərdə su səviyyəsinin sürətlə aşağı düşməsi, sahil xəttinin geri çəkilməsi, biomüxtəlifliyə yaranan təhdidlər və iqlim dəyişmələrinin təsirlərinin güclənməsi dənizin gələcəyini daha da aktuallaşdırıb. Türkmənistanın Avaza Milli Turizm Zonasında keçirilən Xəzər Ekoloji Sammiti və Prezident İlham Əliyevin orada iştirakı Azərbaycanın dənizin qorunmasına verdiyi strateji önəmin nümayişidir.
Denizxeber.az bildirir ki, xəzərin su balansının pozulması həm təbii amillər (çay axınları, yağıntılar, buxarlanma), həm də anthropogen amillər və iqlim dəyişikliyi ilə sürətlənir.
Əsas təhdidlər və fəsadlar:
- Ekoloji sahədə: Sahil ekosistemlərinin strukturu pozulur, dayazlıqlar və bataqlıqlar itir, növ biomüxtəlifliyi və su quşlarının yaşayış mühiti daralır.
- İqtisadi və logistik sahədə: Limanların, gəmiçilik kanallarının və sahilboyu sənaye obyektlərinin fəaliyyəti mürəkkəbləşir; bu isə Orta Dəhliz və Xəzər üzərindən həyata keçirilən beynəlxalq yükdaşımaların səmərəliliyinə risq yaradır.
Regional Hüquqi Baza və Azərbaycanın Təşəbbüsləri:
- Tehran Konvensiyası və Yüksək Siyasi Müstəvi: 2003-cü ildə imzalanan və 2006-cı ildə qüvvəyə minən Tehran Konvensiyası regional əməkdaşlığın hüquqi əsasını təşkil edir. Avaza Sammiti isə bu işlərin dövlət başçıları səviyyəsində siyasi iradə ilə dəstəklənməsinə xidmət edir.
- İkitərəfli İşçi Qrupları:
- Qazaxıstan ilə: 2026-cı il aprelin 24-də Astanada yaradılmış Azərbaycan-Qazaxıstan İşçi Qrupu su səviyyəsinin azalmasının iqlim və antropogen amillərini araşdırır.
- Rusiya ilə: 2025-ci ilin mayında Sankt-Peterburqda keçirilən görüşdə Xəzərin səviyyəsinin enməsi ilə bağlı birgə proqram layihəsi və icra mexanizmləri müzakirə olunub.
- Milli Prioritetlər: Prezident İlham Əliyevin 2026-cı il Ümumdünya Ətraf Mühit Günü müraciətində və 2024-cü ildə “Euronews”a müsahibəsində vurğuladığı kimi, Xəzərin son iki əsrin tarixi minimumuna yaxınlaşması ciddi narahatlıq doğurur və yaşıl artım Azərbaycanın 2030-cu ilədək sosial-iqtisadi inkişafının əsas milli prioritetlərindən biridir.
