Xəzər dənizi bu gün Orta Dəhlizin əsas həlqələrindən biri kimi daha çox yükdaşımalar kontekstində gündəmə gəlir. Lakin tarix göstərir ki, Xəzər vaxtilə yalnız yük deyil, həm də şəhərlərarası sərnişin nəqliyyatının mühüm marşrutlarından biri olub.
Denizxeber.az bildirir ki, Bakı Dəniz Vağzalında sovet dövründə çəkilmiş və “Kirgizstan” (“Кыргызстан”) sərnişin gəmisini əks etdirən fotoşəkil həmin tarixi təcrübəni xatırladır. Fotoşəkilin 1970-ci illərin əvvəlləri–ortalarına aid olduğu ehtimal edilir. “Kirgizstan” necə gəmi olub? “Kirgizstan” 592 layihəli sərnişin-yük gəmisi olub. Leninqradda A.A. Jdanov adına gəmiqayırma zavodunda inşa edilən gəmi 28 dekabr 1959-cu ildə istismara verilib.
Gəminin uzunluğu təxminən 101,3 metr, eni 14,6 metr, su tutumu isə 3 219 ton olub. Kabinələrdə 250 sərnişin yerləşə bilib, əlavə olaraq göyərtədə 66 sərnişin qəbul etmək mümkün olub. Ekipajın sayı təxminən 58 nəfər təşkil edib.“Kirgizstan” 1959-cu ildə Bakı limanına gətirilib və Xəzər Dəniz Gəmiçiliyinin tərkibində fəaliyyət göstərib.
Gəminin əsas marşrutlarından biri Bakı–Həştərxan sərnişin xətti olub. Mövcud məlumatlara görə, bu xətt 1959–1980-ci illərdə fəaliyyət göstərib.Bu məqam xüsusilə diqqətəlayiqdir. “Kirgizstan” sadəcə turist və ya kruiz gəmisi deyildi. Gəmi Xəzər dənizində şəhərlərarası sərnişin nəqliyyatının bir hissəsi kimi fəaliyyət göstərirdi.1960-cı illərin əvvəllərində Bakıdan “Kirgizstan” və “Tacikistan” kimi gəmilərlə Xəzərin digər sahillərinə səfər etmək mümkün idi. Başqa sözlə, dəniz nəqliyyatı müəyyən mənada şəhərlərarası ictimai nəqliyyat funksiyasını da yerinə yetirirdi.Bu gün Xəzərdə vəziyyət necədir?Bu gün Xəzər yenidən Azərbaycanın nəqliyyat siyasətində strateji əhəmiyyət daşıyır. Lakin əsas diqqət yükdaşımalarına yönəlib.Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Aktau, Kurık və Türkmənbaşı limanları Orta Dəhlizin mühüm elementlərinə çevrilib. Dəmir yolu, avtomobil və dəniz nəqliyyatının inteqrasiyası hesabına Xəzər üzərindən beynəlxalq yük axınları artır.Lakin burada mühüm bir sual ortaya çıxır: Orta Dəhliz yalnız yükləri deyil, insanları da daşıyan nəqliyyat dəhlizinə çevrilə bilərmi?Bu istiqamətin ayrıca araşdırılması məqsədəuyğun görünür.
Xəzərdə sərnişin əlaqəsinin bərpasıGələcəkdə Bakı–Aktau, Bakı–Türkmənbaşı və digər uyğun istiqamətlərdə müasir sərnişin və Ro-Pax tipli avtomobil-sərnişin gəmilərinin istifadəsi nəzərdən keçirilə bilər.Söhbət keçmişdəki “Kirgizstan” modelinin olduğu kimi bərpasından getmir. Müasir model tamamilə fərqli və multimodal nəqliyyat sisteminin tərkib hissəsi ola bilər.Belə bir sistemdə:- elektron və vahid bilet sistemi;- dəmir yolu–dəniz–avtomobil nəqliyyatının inteqrasiyası;- limanlarda rahat transfer imkanları;- əvvəlcədən müəyyən edilmiş sabit cədvəl;- müasir Ro-Pax gəmiləri;- sərnişin və avtomobillər üçün rahat xidmətlər;- turizm paketləritətbiq edilə bilər.
Məsələn, sərnişin Bakıdan gəmi ilə Xəzərin digər sahilinə keçdikdən sonra səfərini dəmir yolu və ya avtomobil nəqliyyatı ilə davam etdirə bilər. Beləliklə, dəniz nəqliyyatı ayrıca xidmət olmaqdan çıxaraq Orta Dəhlizin sərnişin komponentinə çevrilə bilər.Bunun hansı üstünlükləri ola bilər?
Xəzər üzərindən sərnişin daşımalarının inkişafı Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkmənistan arasında turizm, biznes və humanitar əlaqələrin genişlənməsinə töhfə verə bilər. Bundan başqa, aviasiyaya alternativ nəqliyyat imkanının yaradılması Xəzər sahilində yerləşən liman şəhərlərinin turizm və iqtisadi potensialının artırılmasına xidmət edə bilər. Ən vacib məqam isə Orta Dəhlizin yalnız yük tranziti ilə məhdudlaşdırılmamasıdır. Dəhlizlər yalnız konteynerlərin hərəkət etdiyi marşrutlar deyil. Onlar şəhərləri, iqtisadiyyatları və insanları birləşdirən nəqliyyat sistemləridir.Tarixi təcrübədən müasir modelə“Kirgizstan” gəmisinin Bakı Dəniz Vağzalında dayandığı foto bizə göstərir ki, Xəzərdə müntəzəm sərnişin əlaqəsi yeni ideya deyil.Bu təcrübə artıq mövcud olub.1959-cu ildən Bakı ilə Həştərxan arasında sərnişin daşımaları həyata keçirilib. “Kirgizstan” 1980-ci ildə Bakıdan çıxarılıb, sonrakı illərdə müxtəlif limanlarda istifadə olunub və 1997-ci ildə Türkiyənin Aliağa şəhərində utilizasiya edilib.Gəmi artıq yoxdur. Lakin onun təmsil etdiyi nəqliyyat modeli bu gün üçün də maraqlı nümunədir.Müasir texnologiyalar, yeni nəsil gəmilər, inkişaf edən liman infrastrukturu və multimodal nəqliyyat imkanları keçmişdə mövcud olmayan yeni imkanlar yaradır.Ona görə də məqsəd keçmişi olduğu kimi təkrarlamaq deyil, keçmişdə işləyən modeli müasir tələblərə uyğunlaşdırmaqdır.
Bakı–Aktau və Bakı–Türkmənbaşı istiqamətlərində sərnişin daşımalarının iqtisadi, turizm və nəqliyyat potensialının ayrıca araşdırılması bu baxımdan maraqlı nəticələr verə bilər.Bəlkə də Orta Dəhliz haqqında danışarkən yalnız:“Xəzərdən nə qədər yük keçir?” sualını deyil, “Xəzər vasitəsilə neçə insanı bir sahildən digərinə daşıya bilərik?”sualını da verməyin vaxtıdır.Unudulmuş təcrübənin bərpası keçmişə qayıtmaq demək deyil. Bu, tarixi təcrübədən yararlanaraq müasir texnologiya və nəqliyyat imkanları əsasında Xəzərdə yeni sərnişin əlaqələri yaratmaq deməkdir.Bu baxımdan “Kirgizstan” gəmisinin Bakı Dəniz Vağzalında çəkilmiş fotosu sadəcə nostalji görüntü deyil. O, Xəzərdə sərnişin daşımalarının gələcəyi haqqında düşünmək üçün tarixdən gələn bir mesajdır.
