Xəzər dənizi geri çəkilməkdə davam edir və bu proses artıq onun coğrafiyasını dəyişir. Dayaz ərazilərdə yeni quru sahələri yaranır, sahil xətti dəyişir, sahilyanı zonalar daralır, əvvəllər su altında qalan dayazlıqlar isə adalara çevrilir. Bu yaxınlarda belə adalardan biri Qazaxıstan sahillərində aşkarlanıb.
Yeni adaya Rıbaçi adı verilib. Ada Müqəddəs ada (Svyatoy) adasının təxminən 500 metr şərqində və Qazaxıstanın Manqistau vilayətinin Tupkaraqan rayonundakı Bautino kəndindən təxminən 30 kilometr məsafədə yerləşir. Bu barədə bir neçə gün əvvəl Caspian Holiday şirkətinin təsisçisi Erbolat Muxaşov Lada.kz-yə məlumat verib.
Onun sözlərinə görə, Xəzərin şimal hissəsində, xüsusilə Xəzər suitilərinin məskunlaşdığı adalar ərazisində — Kulalı, Morskoy, Svyatoy, Podqornı, Uşaral, Mayakşıqqan və Dolqiy adalarının yaxınlığında — son illərdə yeni adalar yaranmağa başlayıb. O, bunu Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsi ilə əlaqələndirir.
Qeyri-adi quru sahəsini görüntüləmək də mümkün olub.
Ötən ilin yayında Rusiya Elmlər Akademiyasının (REA) Okeanologiya İnstitutu Xəzər dənizinin dayazlaşması nəticəsində Malıy Jemçujnıy adasından 30 kilometr cənub-qərbdə yeni adanın yarandığını açıqlamışdı. Alimlər bildirmişdilər ki, “aşkar edilmiş ada Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsi və Srednyaya Jemçujnaya dayazlığının suyun üzünə çıxması nəticəsində yaranıb”.
2025-ci ilin əvvəlində NASA-nın peykləri Xəzər dənizində qısa müddət sonra yoxa çıxan müəmmalı ada aşkar etmişdi. Ada 2023-cü ilin əvvəlində Azərbaycan sahillərinin yaxınlığında palçıq vulkanının püskürməsi nəticəsində suyun altından üzə çıxmış, lakin artıq 2024-cü ilin sonlarına doğru yuyulub dağılmışdı. NASA Earth Observatory-nin məlumatına görə, ada “xəyal kimi yoxa çıxıb”.
Yeni adaların yaranması Xəzər dənizinin necə dəyişdiyini göstərən ən əyani əlamətlərdən yalnız biridir. Alimlər artıq bir neçə ildir ki, sahil xəttinin geri çəkilməsini və dayaz ərazilərin qurumasını qeydə alırlar. Bu fonda Xəzər getdikcə daha həssas vəziyyətə düşür — kürütökmə əraziləri deqradasiyaya uğrayır, quşların miqrasiya marşrutları pozulur, unikal təbii ərazilər isə tədricən dəyişir. Temperaturun yüksəlməsi, çay axınının azalması və sudan istifadənin artması dəniz ekosisteminə təzyiqi daha da gücləndirir.
Lakin baş verənlərin səbəbləri qəbul edildiyindən daha dərin ola bilər.
Denizxeber.az 1news.az-a istinadən bildirir ki, Azərbaycanlı tədqiqatçı Yusif Ələsgərov öz məqalələrində diqqəti yalnız iqlim dəyişikliklərinə və Volqadan Xəzərə daxil olan suyun azalmasına yönəltməməyi təklif edir. Onun fikrincə, Xəzərin dayazlaşmasının arxasında səbəbləri uzaq keçmişə gedib çıxan daha mürəkkəb proses dayana bilər.
Yusif Ələsgərov ixtisasca mühəndisdir və ekoloji mühəndislik üzrə elmi dərəcəyə malikdir. Onun peşəkar maraq dairəsinə risklərin idarə olunması, mürəkkəb texniki sistemlərin dayanıqlılığı və sənaye fəaliyyətinin ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəsi daxildir. O, uzun illərdir ətraf mühitin və iqlimin dəyişməsi, insan fəaliyyətinin təbii sistemlərə təsiri məsələləri ilə maraqlanır. Son illərdə isə Xəzər dənizinin səviyyəsinin dəyişməsi və bu prosesin Xəzəryanı dövlətlər üçün mümkün nəticələrinə xüsusi diqqət yetirir.
Xəzərin dayazlaşmasının hansı nəticələrinin bu gün lazımi səviyyədə qiymətləndirilmədiyi və Xəzəryanı dövlətlərin praktiki həll yollarının axtarışına nədən başlamalı olduğu barədə Yusif Ələsgərovla danışdıq.
— Son illərdə Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsi barədə getdikcə daha çox danışılır. Bu gün Xəzərin səviyyəsinin azalmasının səbəbləri ilə bağlı elmi konsensus mövcuddurmu?
— Bəli. Əsas səbəb su balansının pozulması ilə bağlıdır: daxil olan suyun həcminin azalması buxarlanmanın su axınından üstün olmasına gətirib çıxarır. Əvvəllər Aral və Xəzər dənizləri arasında ehtimal olunan əlaqə, tarixi dövrlərlə bağlı sikllər və digər spekulyativ fərziyyələr səsləndirilirdi. Lakin səviyyənin tarixi dəyişmələri həqiqətən qeydə alınsa da, son 100 ilin məlumatlarının təhlili əsas səbəb kimi insan amilini göstərir.
— İnsan fəaliyyəti Xəzər dənizinin səviyyəsinə konkret olaraq necə təsir edib?
— 1930-cu illərin sonlarında SSRİ-də elektrik enerjisi istehsalını artırmaq məqsədilə aparılan genişmiqyaslı sənayeləşmə əsas çaylar üzərində, o cümlədən Xəzərə əsas su gətirən Volqa çayı üzərində çoxsaylı su anbarlarının tikintisinə səbəb oldu.
1930-cu illərdən 1970-ci illərədək hidroelektrik stansiyalar kaskadının — Volqa-Kama kaskadının, yəni 12 SES-in — mərhələli şəkildə istifadəyə verilməsi Volqanın su rejiminin dəyişməsi və nəticədə dənizin səviyyəsinin aşağı düşməsi ilə müşayiət olundu. 1977-ci ildə Xəzərin səviyyəsi son 400 ilin minimum həddinə çataraq –29 metr göstəricisinə düşdü.
Volqadan su axınının əhəmiyyətli dərəcədə artırılması, Volqa-Kama kaskadının Rusiya iqtisadiyyatı üçün kritik əhəmiyyətini nəzərə alaraq, real görünmür. Volqa əsas nəqliyyat arteriyası və Moskva da daxil olmaqla iri şəhərlərin içməli su təminatının əsas mənbələrindən biri olaraq qalır. Çayın SES kaskadı isə ölkənin sənaye və kənd təsərrüfatı istehsalının 45 faizini təmin edir.
Çay axınının azalması ilə yanaşı, Volqa axınının mövsümi xarakterinin dəyişməsi də mühüm amildir. Əvvəllər Volqanın suyunun böyük hissəsi Xəzərə aprel, may və iyun aylarında — daşqın dövründə daxil olurdu. Bu isə yay aylarında suyun temperaturunun aşağı qalmasına və buxarlanmanın azalmasına şərait yaradırdı. Lakin bəndlərin tikilməsindən sonra daşqın sularının əhəmiyyətli hissəsi su anbarlarında saxlanılır, Xəzərə su isə il ərzində daha bərabər şəkildə daxil olur. Bu, suyun orta temperaturunun yüksəlməsinə və nəticədə buxarlanma sürətinin artmasına səbəb olub.
— 1980-ci illərin əvvəllərindən Xəzər dənizinin səviyyəsinin yüksəlməsi müşahidə olunurdu və bu proses Türkmənistandakı Kara-Boqaz-Göl körfəzi ilə sıx bağlı idi.
Bu körfəz Xəzərlə eni 200–300 metr, uzunluğu isə bir kilometrdən az olan dar kanalla birləşən dayaz laqundur. Kanal vasitəsilə fasiləsiz olaraq böyük həcmdə su axır və sonradan bu su buxarlanır. Bu isə su itkisinin əsas amillərindən biridir. İsti iqlim və dayazlıq səbəbindən Kara-Boqaz-Göl güclü evaporator, yəni buxarlandırıcı rolunu oynayır və burada hər il böyük həcmdə su buxarlanır.
Tarixən Volqadan daxil olan su ilə buxarlanma arasında balans mövcud olub və bu balans mövsümi dəyişmələrlə birlikdə Xəzərin səviyyəsini nisbətən sabit saxlayıb. Lakin çay axınının azalması nəticəsində buxarlanma dominant amilə çevrilib və dənizin səviyyəsinin aşağı düşməsinə səbəb olub.
Problemi anlayan Sovet İttifaqı 1970-ci illərin sonunda Xəzərdən körfəzə su axınının qarşısını almaq üçün Kara-Boqaz-Göl ilə Xəzər arasındakı kanalı bağlamaq qərarına gəldi.
Bu, Xəzərin səviyyəsinin kəskin yüksəlməsinə səbəb oldu, lakin yeni ekoloji problem yaratdı. Suyun tamamilə kəsilməsi və mövcud suyun buxarlanması nəticəsində yüksək duzluluğa və dayazlığa malik laqun 1983-cü ildə qurudu. Dibini örtən duz küləklə ətrafdakı kənd təsərrüfatı ərazilərinə yayıldı və nəticədə əkinlər və mal-qara tələf oldu.
Bu vəziyyət yerli hakimiyyət orqanlarında narahatlıq yaratdı. 1990-cı illərin əvvəllərinə qədər Xəzərin səviyyəsi faktiki olaraq bərpa olunsa da, artıq müstəqil Türkmənistanın hakimiyyət orqanları bəndi partlatmaq və körfəzə su axınını bərpa etmək qərarına gəldilər. Bundan sonra üzə çıxmış duzlu sahələr yenidən su ilə örtüldü, Xəzər dənizinin səviyyəsi isə yenidən aşağı düşməyə başladı.
— Bu gün Xəzər dənizinin səviyyəsinin azalmasını hansı amillər müəyyən edir?
— Tədqiqatlar göstərir ki:
- Orta illik buxarlanma 100–120 kub kilometr təşkil edir.
- Kara-Boqaz-Göl hər il təxminən 18 kub kilometr su itirir.
- Xəzər dənizinin səviyyəsinin 1 metri təxminən 371 kub kilometr suya uyğundur.
Beləliklə, Kara-Boqaz-Göl Xəzərin ümumi sahəsinin cəmi 5 faizini təşkil etsə də, ümumi buxarlanmanın 15 faizi onun payına düşür.
— Su axınını artırmaq çətindirsə, su itkilərini azaltmağın yolları varmı?
— Xəzərin səviyyəsini qorumağın yeganə real yolu buxarlanmanı azaltmaqdır, lakin bunu sovet dövründəki səhvləri təkrarlamadan etmək lazımdır. Digər ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, su hövzələrinin plastik sferik konstruksiyalar və ya üzən günəş panelləri ilə örtülməsi buxarlanmanı əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Məsələn, Kaliforniyada belə üsul tətbiq edilib. Alternativ üsullar kimi əks etdirici örtüklər və üzvi plyonkalar da nəzərdən keçirilir.
Beş Xəzəryanı ölkənin birgə səyləri yalnız Xəzərin səviyyəsini sabitləşdirməyə deyil, həm də müasir texnologiyaların tətbiqindən iqtisadi fayda əldə etməyə imkan verə bilər.
Mənim fikrimcə, uğurlu həllərin əsas meyarları bunlardır:
- Ekoloji dayanıqlılıq — tədbirlər gözlənilməz ekoloji nəticələrə səbəb olmamalıdır.
- İqtisadi məqsədəuyğunluq — həllər beş Xəzəryanı ölkə üçün həyata keçirilə bilən olmalıdır.
- Regional əməkdaşlıq — su ehtiyatlarının birgə tənzimlənməsi zəruridir.
- Elmi əsaslandırma — istənilən tədbir hidroloji və klimatoloji tədqiqatlarla dəstəklənməlidir.
Digər ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, müasir texnologiyaların köməyi ilə buxarlanmanı azaltmaq mümkündür. Məsələn:
- Plastik sferalar (“kölgə topları”) — buxarlanmanı 80 faizədək azalda bilər.
- Üzən membranlar — su itkisinin qarşısını alan keçirməz baryer yaradır.
- Üzvi örtüklər — günəş şüalanmasını bloklayan bioloji parçalana bilən plyonkalar.
- Üzən günəş panelləri — eyni zamanda elektrik enerjisi istehsal edir və buxarlanmanı azaldır.
- Asma örtüklər — su hövzələrinin üzərində yerləşdirilən yüngül konstruksiyalar.
Bu üsulların bəziləri Xəzərin əsas hissəsi üçün uyğun deyil, çünki suda oksigenin miqdarını azalda və ekosistemə mənfi təsir göstərə bilər. Lakin mənim fikrimcə, flora və faunanın olmadığı Kara-Boqaz-Göl üçün belə tədbirlər ekoloji problem yaratmaya bilər.
Kara-Boqaz-Gölün su səthinin bu üsullardan biri ilə örtülməsi buxarlanmanı əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa, Xəzərin səviyyəsini sabitləşdirməyə və hətta potensial olaraq onu bərpa etməyə imkan verə bilər.
Üstəlik, üzən günəş panelləri əlavə olaraq elektrik enerjisi istehsal edə və bununla da iqtisadi fayda yarada bilər.
Təbii ki, Kara-Boqaz-Gölün sahəsi çox böyükdür, belə layihələr əvvəllər bu miqyasda həyata keçirilməyib və onun reallaşdırılması böyük səylər tələb edəcək.
— Mövcud tendensiya davam edərsə, sizin fikrinizcə, Xəzər 10–20 ildən sonra necə görünə bilər? İlk növbədə hansı dəyişikliklər özünü göstərəcək və onlardan hansılarının geri qaytarılması ən çətin ola bilər?
— Mövcud dinamikanın yaxın onilliklər ərzində dəyişməz şəkildə davam etməsi ehtimalı azdır. Burada mühüm təbii mexanizm fəaliyyət göstərir: Xəzərin səviyyəsi aşağı düşdükcə su səthinin sahəsi azalır və buna uyğun olaraq ümumi buxarlanma həcmi də azalır. Müəyyən mərhələdə sistem yeni dinamik tarazlığa gələ bilər və dənizin səviyyəsi su axını, yağıntılar və mövsümi dəyişikliklərdən asılı olaraq yeni göstərici ətrafında tərəddüd edə bilər.
Xüsusilə mühüm hədd Xəzərin səviyyəsinin Kara-Boqaz-Göl körfəzinin səviyyəsindən aşağı düşməsi və onların arasında mövcud su mübadiləsinin xarakterinin dəyişməsi ola bilər. Bu isə öz növbəsində dənizin həm əhalinin gündəlik həyatındakı, həm də bütün regionun iqtisadiyyatındakı rolunu əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər.
İqtisadi nəticələri artıq kifayət qədər aydın təsəvvür etmək mümkündür. Bütün sahilboyu limanlar ya köçürülməli, ya da yanaşma kanalları və akvatoriyalar daim dərinləşdirilməlidir. Logistika dəyişəcək, dəniz nəqliyyatının fəaliyyəti çətinləşəcək, sənaye və infrastruktur, o cümlədən neft sektoru üçün əlavə xərclər yaranacaq. Ayrı-ayrı hallarda insanların, avadanlıqların və materialların dəniz platformalarına çatdırılması ciddi şəkildə çətinləşə və ya yeni infrastruktur tələb edə bilər.
Lakin ən ciddi və potensial olaraq geri qaytarılması çətin nəticələr ekologiya ilə bağlı ola bilər. Xəzər unikal qapalı ekosistemdir və suyun sahəsinin, dərinliyinin, duzluluğunun və temperaturunun dəyişməsi onun flora və faunasına qaçılmaz şəkildə təsir göstərəcək. Bəzi növlər uyğunlaşa və ya əlverişli şəraitin qaldığı ərazilərə köçə bilər. Lakin digər növlər üçün yaşayış mühitinin azalması kritik həddə çata, ayrı-ayrı populyasiyaların, bəzi hallarda isə növlərin yox olmasına səbəb ola bilər.
Ayrıca məsələ Kara-Boqaz-Gölün taleyidir. Xəzərin səviyyəsinin daha da aşağı düşməsi nəticəsində körfəz faktiki olaraq dənizlə əlaqəsini itirərsə, onun vəziyyəti köklü şəkildə dəyişə bilər. Yüksək minerallaşma və sonrakı buxarlanma nəticəsində böyük bir şoranlıq sahəsi yarana bilər. Əlverişsiz şəraitdə qurumuş dibdən qalxan toz və duz aerozolları böyük məsafələrə yayıla, ətraf ərazilər üçün ekoloji və sanitariya problemləri yarada bilər.
Bəzi dəyişikliklər regionun öyrəşdiyimiz coğrafiyasını da əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər. Bakı buxtası bizim bildiyimiz formada ciddi şəkildə dəyişə, hətta tamamilə yox ola bilər. Dənizin daha da geri çəkilməsi halında Bakı ilə Zirə adası arasında nəzəri olaraq quru keçidi yarana və adaya qurudan çatmaq mümkün ola bilər.
Məhz buna görə mən Xəzərin gələcəyi ilə bağlı müzakirələri yalnız gəmiçilik, balıqçılıq və ya limanların problemləri ilə məhdudlaşdırmazdım. Dənizin səviyyəsi daha bir neçə metr aşağı düşərsə, biz tamamilə fərqli coğrafi, ekoloji və iqtisadi sistemin formalaşması ilə üzləşə bilərik.
— Sizin fikrinizcə, Xəzərin dayazlaşmasının hansı nəticələri bu gün lazımi səviyyədə qiymətləndirilmir? Xəzəryanı ölkələr üçün ən ciddi problem nə ola bilər?
— Düşünürəm ki, ən çox qiymətləndirilməyən nəticələrdən biri bütün regionun mikroiqliminin dəyişməsi ola bilər. Xəzər dənizi havanın rütubətinə, temperaturuna, buxarlanmaya, buludluluğa, yağıntıların miqdarına və Xəzəryanı ərazilərdə külək rejiminə təsir edən nəhəng su hövzəsidir. Bu dəyişikliklərin miqyasını bu gün dəqiq proqnozlaşdırmaq çətindir, lakin onlar nəzərəçarpacaq ola və regionda yaşayış şəraitinə və təsərrüfat fəaliyyətinə ciddi təsir göstərə bilər.
Dənizin səviyyəsinin aşağı düşməsi Azərbaycanın dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması ilə bağlı planları üçün də müəyyən problemlər yarada bilər. Sahil xətti geri çəkildikcə suqəbuledici məntəqələri mövcud sahildən daha uzağa köçürmək lazım gələcək. Bu isə əlavə kapital xərcləri, daha uzun suqəbuledici qurğuların tikintisi və istismar xərclərinin potensial artımı deməkdir.
Adətən ən sonda xatırlanan başqa bir problem də var. Sahilyanı şəhərlərin çirkab suları nəticədə Xəzər dənizinə axıdılır. Mövcud sistemlər dənizin müəyyən səviyyəsi, dərinliyi və sahil xəttindən məsafəsi nəzərə alınmaqla layihələndirilib. Səviyyənin əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşməsi ilə bu ilkin şərtlər dəyişəcək.
Nəticədə mövcud axıdıcıların bir hissəsi daha dayaz ərazilərdə və ya yeni sahil xəttinin bilavasitə yaxınlığında qala bilər. Sahil sularının lazımi keyfiyyətini qorumaq və sanitariya vəziyyətinin pisləşməsinin qarşısını almaq üçün gələcəkdə kanalizasiya sularının daha uzağa — dənizin içərilərinə axıdılması, yəni daha uzun və bahalı qurğuların tikilməsi tələb oluna bilər.
Təbii ki, bu, dəniz səviyyəsinin azalmasının yeganə və bəlkə də ən böyük nəticəsi deyil. Lakin ən az nəzərə çarpan problemlərdən biri olaraq qalır.
— Praktiki tədbirlərdən danışsaq, sizin fikrinizcə, Xəzərin səviyyəsinin sabitləşdirilməsinə yanaşma necə olmalıdır?
— Problemin həllinin əsas açarı Kara-Boqaz-Göldə buxarlanmanın azaldılmasından keçir. Burada üzən örtüklərdən və ya günəş panellərindən istifadə ən real yanaşma kimi görünür.
Bu miqyasda layihənin həyata keçirilməsi bütün Xəzəryanı dövlətlərin iştirakını və koordinasiyasını tələb edəcək. Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsi bütün sahilyanı ölkələr üçün ümumi problemdir və onun həlli də birgə olmalıdır.
Düşünürəm ki, Azərbaycan, İran, Qazaxıstan, Rusiya və Türkmənistan buxarlanmanın azaldılması və Xəzərin səviyyəsinin sabitləşdirilməsi üçün səylərini birləşdirməlidir. Bu, yalnız Xəzərin qorunmasına kömək etməyəcək, həm də region üçün yeni iqtisadi imkanlar yaradacaq.
— Sizin fikrinizcə, Xəzəryanı dövlətlər artıq indi nədən başlamalıdır?
— Əvvəla, etiraf etmək lazımdır ki, problem genişmiqyaslı həllər və beynəlxalq əməkdaşlıq tələb edəcək. Xəzəryanı ölkələrin hər birinin ayrılıqda bu prosesə əhəmiyyətli təsir göstərməsi son dərəcə çətin olacaq.
Nəzəri baxımdan Rusiyanın Volqa çayının axınının tənzimlənməsini dəyişməsi əhəmiyyətli təsir göstərə bilər. Lakin məncə, belə ssenariyə ümid etmək lazım deyil. Rusiya iqtisadiyyatı Volqa üzərindəki hidroelektrik stansiyalar və su anbarları kaskadı ilə həddindən artıq sıx bağlıdır. Mövcud su tənzimləmə sisteminin əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirilməsi nəqliyyat, energetika, sənaye və təsərrüfat infrastrukturunun ciddi şəkildə yenidən qurulmasını tələb edərdi.
Buna görə də daha real istiqamətlərə diqqət yetirmək lazımdır.
Əgər Xəzərin mənfi su balansının mühüm komponentlərindən birinin buxarlanma olduğunu nəzərə alsaq, idarəolunan təsir istiqamətlərindən biri su itkilərinin, ilk növbədə Kara-Boqaz-Gölə daxil olan suyun və körfəzin səthindən buxarlanmanın azaldılması ola bilər.
Burada sovet dövrünün təcrübəsinə müraciət etmək, lakin həmin dövrdə buraxılmış səhvləri təkrarlamamaq mümkündür. Hidroloji baxımdan Kara-Boqaz-Göl nəhəng təbii buxarlanma hövzəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər. Buna görə də körfəzə su axınının tənzimlənməsi potensial olaraq Xəzərin mənfi su balansının komponentlərindən birini azaltmağa imkan verə bilər.
Mümkün həll yollarından biri Xəzərlə Kara-Boqaz-Gölü birləşdirən kanalda tənzimlənən hidrotexniki sistemin yaradılması ola bilər. Belə sistem körfəzə daxil olan suyun həcmini tənzimləməyə və eyni zamanda regionun ekoloji və sənaye ehtiyaclarını nəzərə almağa imkan verərdi. Yəni söhbət sovet dövründəki bəndin əvvəlki formada bərpasından deyil, yeni nəsil tənzimlənən hidrotexniki qurğunun yaradılmasından gedir.
İkinci mərhələdə geniş su səthindən buxarlanmanın azaldılması texnologiyalarının hazırlanması üzrə beynəlxalq mühəndislik müsabiqəsi keçirmək olar. Belə texnologiyalar kiçik su anbarları üçün artıq mövcuddur. Lakin onların bir neçə min kvadratkilometr ərazidə tətbiqi tamamilə başqa miqyasda mühəndislik məsələsidir.
Məsələn, sahəsi 1–10 kvadrat kilometr olan bir neçə eksperimental ərazi yaradılmalı və müxtəlif həllər sınaqdan keçirilməlidir:
- üzən modullar;
- əks etdirici örtüklər;
- müxtəlif həndəsi konstruksiyalar;
- mümkün üzən günəş qurğuları;
- üzvi plyonkalar və digər texnologiyalar.
Bəzi üzən örtüklərlə aparılan təcrübələr buxarlanmanın əhəmiyyətli dərəcədə azaldılmasının mümkün olduğunu göstərir. Lakin bu nəticələrin böyük su hövzələrinə tətbiqi real şəraitdə uzunmüddətli sınaqlar tələb edir. Bu, belə texnologiyaların Kara-Boqaz-Göl şəraitində nə dərəcədə tətbiq oluna biləcəyini və irimiqyaslı buxarlanmanın azaldılması sisteminin necə qurula biləcəyini müəyyən etməyə imkan verərdi.
Bu körfəzin Türkmənistan iqtisadiyyatı üçün mühüm əhəmiyyətini nəzərə alaraq, su axınının istənilən tənzimlənməsi onun sahillərində fəaliyyət göstərən kimya müəssisələrinin maraqlarını nəzərə almalıdır. Buna görə də söhbət bir tərəfdən Xəzərin su itkilərini azaltmağa, digər tərəfdən isə Kara-Boqaz-Gölün dayanıqlı hidroloji rejimini və onunla əlaqəli sənayenin fəaliyyətini təmin etməyə imkan verən su balansının idarə olunması sisteminin yaradılmasından getməlidir.
— Xəzərin səviyyəsini süni şəkildə sabitləşdirmək cəhdlərinin özünün yeni problemlərə səbəb olmaq riski varmı? Zəruri müdaxilə ilə sistemə təsir arasında sərhəd haradadır?
— Bəli, belə risk, şübhəsiz ki, mövcuddur. Məsələnin miqyasını nəzərə alaraq, Xəzərin su balansına istənilən ciddi müdaxilənin əvvəlcədən hərtərəfli öyrənilməli olan nəticələri ola bilər. Məsələn, su səthindən buxarlanmanın genişmiqyaslı azaldılması potensial olaraq rütubətə, buludluluğa, yağıntıların miqdarına, külək rejiminə və Xəzəryanı ölkələrdəki digər iqlim proseslərinə təsir göstərə bilər.
Məhz buna görə belə qərarlar kompleks tədqiqatlar və pilot layihələr olmadan qəbul edilməməlidir.
Lakin məncə, fəaliyyətsizliyin qiymətini də nəzərə almaq lazımdır. Mövcud proseslərin davam etməsi də bütün beş Xəzəryanı dövlət üçün ciddi iqtisadi, ekoloji və sosial nəticələrə səbəb ola bilər.
Ona görə də məsələ istənilən qiymətə müdaxilə edib-etməməkdən deyil, elmi araşdırmalara, mühəndislik hesablamalarına və beynəlxalq koordinasiyaya əsaslanan həll yollarının necə hazırlanmasından ibarətdir.
Müəyyən mənada tarixi təcrübə göstərir ki, Xəzərlə Kara-Boqaz-Göl arasında su mübadiləsinin tənzimlənməsi məsələsi hələ sovet dövründə ciddi dövlət vəzifəsi kimi nəzərdən keçirilib və dənizlə körfəz arasındakı əlaqənin bağlanması layihəsi həyata keçirilib.
Məncə, əsas dərs ondan ibarətdir ki, bugünkü qərarlar daha geniş ekoloji, iqtisadi və sosial nəticələri nəzərə almalıdır. Bir problemi həll etməyə çalışarkən bir neçə yeni problem yaratmaq olmaz.
— Vəziyyətin ciddiliyinə baxmayaraq, sizin fikrinizcə, nikbinlik üçün əsaslar qalırmı? Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsini ləngitmək və Xəzəryanı dövlətlər artıq indi fəaliyyətə başlasalar, ən ağır nəticələrin qarşısını almaq hələ mümkündürmü?
— Açığı, nikbinlik üçün əsaslar o qədər də çox deyil. Region artıq çox böyük vaxt itirib. Xəzərin səviyyəsi uzun müddətdir aşağı düşür, lakin bu məsələ dövlətlərarası gündəliyə yalnız son bir neçə ildə daxil olub. Təəssüf ki, bizim imkanlarımız o qədər də böyük deyil.
Əgər tədbirlərin görülməsinə elə indi başlasaq, bəlkə də səviyyənin aşağı düşməsini ləngidə bilərik. Lakin nəzərə almalıyıq ki, qlobal istiləşməyə və orta illik temperaturun artmasına birbaşa təsir etmək imkanımız yoxdur.
Hər halda, yarımçıq tədbirlər üçün vaxt artıq keçib. Vəziyyəti düzəltmək üçün mümkün qədər tez qətiyyətli addımlar atılmalıdır.
