Hörmüz boğazı ətrafında baş verən son hadisələr, xüsusilə Omanın İranla əldə olunan anlaşmadan geri çəkilməsi, göstərir ki, burada söhbət artıq yalnız İran və Oman arasında naviqasiya məsələsinin həllindən getmir. Hörmüz böhranı tədricən iki ölkənin münasibətləri çərçivəsindən çıxaraq ABŞ, İran, Körfəz ölkələri və qlobal enerji bazarının maraqlarının toqquşduğu mürəkkəb geosiyasi düyünə çevrilir.
Denizxeber.az bildirir ki, İran və Oman arasında boğazda təhlükəsiz gəmiçiliyin bərpası ilə bağlı müəyyən anlaşmaların əldə olunması ilk baxışdan Tehranın diplomatik uğuru kimi qiymətləndirilə bilərdi. Oman avqustun 25-də İranla birgə müvəqqəti naviqasiya dəhlizinin yaradılması, boğazın minalardan təmizlənməsi və gələcəkdə daimi dəhlizin formalaşdırılması istiqamətində danışıqların davam etdirildiyini açıqlamışdı.
Lakin burada əsas məsələ dəhlizin yaradılması deyil, onun kim tərəfindən, hansı hüquqi əsaslarla və hansı qaydalar çərçivəsində idarə olunacağıdır.
İranın yanaşması Tehranın Hörmüz üzərində təhlükəsizlik və nəzarət imkanlarını gücləndirmək istəyindən xəbər verir. ABŞ isə bunun əksinə olaraq boğazın beynəlxalq gəmiçilik üçün açıq qalmasını və heç bir dövlətin burada keçid üzərində birtərəfli nəzarət mexanizmi formalaşdırmamasını tələb edir.
Vaşinqtonun mövqeyinə görə, Hörmüz beynəlxalq gəmiçilik baxımından həyati əhəmiyyət daşıyan su yoludur və kommersiya gəmilərinin keçidi üçün məcburi rüsum və ya ödəniş mexanizminin tətbiqi qəbuledilməzdir.
Məhz bu səbəbdən Oman üçün Tehranla əldə ediləcək hər hansı razılaşmanın yalnız İranın maraqları çərçivəsində formalaşması mümkün deyil. Çünki Hörmüzdə təhlükəsizlik və gəmiçilik məsələsi artıq regional deyil, beynəlxalq xarakter daşıyır.
Oman son dərəcə mürəkkəb diplomatik vəziyyətlə üz-üzədir.
Bir tərəfdən İranla qonşu olan Maskat Tehranla uzun illərdir xüsusi diplomatik kanalları qoruyur. Oman hətta müxtəlif dövrlərdə ABŞ və İran arasında dialoqun qurulmasında vasitəçi rolunu oynayıb.
Digər tərəfdən isə Oman ABŞ-ın regional tərəfdaşlarından biridir və iqtisadi, təhlükəsizlik və strateji münasibətlər baxımından Vaşinqtonun maraqlarını nəzərə almadan hərəkət etmək onun üçün ciddi risklər yarada bilər.
Bu baxımdan Omanın İranla texniki və təhlükəsizlik məsələlərində müəyyən anlaşmaya getməsi avtomatik olaraq onun ABŞ-dan siyasi uzaqlaşması demək deyildi. Əksinə, Maskatın uzun illər formalaşdırdığı diplomatik xətt İranla dialoqu qorumaq, eyni zamanda Qərblə strateji münasibətləri pozmamaq üzərində qurulub.
Lakin məsələ rüsumların tətbiqi, gəlirlərin bölüşdürülməsi və boğaz üzərində idarəetmə mexanizminə keçdikdə vəziyyət dəyişib. Belə bir razılaşma artıq sadəcə texniki naviqasiya məsələsi deyil, Hörmüz üzərində siyasi və strateji təsir məsələsinə çevrilir.
Məhz bu mərhələdə Omanın geri addım atması təəccüblü görünmür.
Bu məsələdə ABŞ Prezidenti Donald Trampın sərt mövqeyi Omanın manevr imkanlarını daha da məhdudlaşdırır.
Tramp Omanın İranla Hörmüz boğazı üzərində birgə nəzarət mexanizmləri ilə bağlı mümkün əməkdaşlığına qarşı sərt xəbərdarlıqlar edib. Avqustun 17-də isə Vaşinqtonun bu məsələyə münasibətinin daha sərt ola biləcəyinə dair mesajlar verilib.
Belə bir siyasi atmosferdə Maskatın İranla ABŞ-ın əsas strateji maraqlarına zidd hesab oluna biləcək uzunmüddətli razılaşmaya getməsi olduqca çətin idi.
Bu baxımdan Omanın geri çəkilməsi yalnız Tehran-Maskat münasibətlərindəki fikir ayrılığı kimi qiymətləndirilməməlidir. Burada daha geniş geosiyasi reallıq var: ABŞ-İran qarşıdurması Hörmüz boğazında atılan hər bir addımı regional və beynəlxalq təhlükəsizlik məsələsinə çevirir.
Hörmüz boğazının əhəmiyyəti onun coğrafi ölçüsündən qat-qat böyükdür.
Müharibədən əvvəl dünya neftinin təxminən beşdə biri bu boğazdan keçirdi. Buna görə də Hörmüzdə uzunmüddətli hər hansı məhdudiyyət enerji qiymətlərinə, gəmi sığortasına, daşınma xərclərinə, alternativ marşrutlara, Asiya iqtisadiyyatlarına və nəticə etibarilə qlobal inflyasiyaya birbaşa təsir göstərə bilər.
Buradan keçən enerji axınlarının təhlükəsizliyi yalnız İran və Oman üçün deyil, Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər, Küveyt, Bəhreyn və İraq kimi ölkələr üçün də həyati əhəmiyyət daşıyır.
Digər tərəfdən ABŞ-ın regiondakı hərbi və strateji mövcudluğu da təsadüfi deyil. Vaşinqton üçün Hörmüz yalnız enerji marşrutu deyil, həm də Yaxın Şərqdə güc balansının mühüm elementlərindən biridir.
Avropa və Asiya ölkələrinin əsas marağı isə daha sadədir: enerji və ticarət marşrutlarının fasiləsiz və təhlükəsiz işləməsi.
Deməli, Hörmüz məsələsində bir-birindən fərqli, lakin bir-biri ilə sıx bağlı maraqlar toqquşur.
Hörmüz böhranının yalnız Tehran və Maskat arasında ikitərəfli razılaşma ilə həll edilməsi real görünmür.
İranın təhlükəsizlik maraqları, Omanın suverenlik və təhlükəsizlik prioritetləri, Körfəz ölkələrinin enerji ixracı, ABŞ-ın geosiyasi və hərbi maraqları, eləcə də Avropa və Asiyanın enerji təhlükəsizliyi eyni çərçivədə nəzərə alınmalıdır.
Burada əsas məsələ yalnız gəmilərin boğazdan keçib-keçməməsi deyil. Daha fundamental sual meydana çıxır:
Yaxın Şərqin ən mühüm enerji arteriyalarından birinin gələcək təhlükəsizlik və idarəetmə modelini kim müəyyən edəcək?
Əgər Hörmüzdə təhlükəsizlik mexanizmi birtərəfli şəkildə formalaşdırılarsa, bu, digər regional və beynəlxalq aktorların maraqları ilə toqquşa bilər. Əksinə, çoxtərəfli mexanizm yaradılarsa, onun effektivliyi bütün tərəflərin bu mexanizmi qəbul etməsindən və beynəlxalq gəmiçiliyin sərbəstliyinə təminat verməsindən asılı olacaq.
Omanın İranla razılaşmadan geri çəkilməsi sadəcə Maskat və Tehran arasında yaranmış fikir ayrılığı deyil. Bu hadisə Hörmüz böhranının artıq regional aktorların təkbaşına həll edə bilməyəcəyi qlobal geosiyasi və enerji təhlükəsizliyi probleminə çevrildiyini göstərən növbəti siqnaldır.
Ən azı indiki mərhələdə bir məsələ aydındır: Hörmüzün gələcəyi yalnız İran və Omanın qərarlarından asılı deyil. ABŞ-ın mövqeyi, Körfəz ölkələrinin təhlükəsizlik və enerji maraqları, eləcə də qlobal ticarət sisteminin ehtiyacları nəzərə alınmadan burada davamlı razılaşma əldə etmək olduqca çətin olacaq.
Əgər tərəflər bu maraqları vahid təhlükəsizlik çərçivəsində uzlaşdıra bilməsələr, Hörmüz böhranı sadəcə bir boğazın təhlükəsizliyi problemi olaraq qalmayacaq. O, qlobal enerji bazarının sabitliyinə və beynəlxalq dəniz ticarətinə təsir edən daha geniş geosiyasi böhrana çevrilə bilər.
