Xəzər dənizi sahillərdən tədricən geri çəkilir. Su ilə birlikdə regionun ekoloji tarazlığı, iqtisadi sabitliyi və proqnozlaşdırıla bilən gələcək hissi də dəyişir. Vaxtilə təbii proses kimi qiymətləndirilən bu dəyişiklik artıq qlobal iqlim dəyişikliyinin ən ciddi nəticələrindən biri hesab olunur.
Son illərdə Xəzərdə baş verən dəyişikliklər real vaxt rejimində müşahidə edilir. Sahil xətləri dəyişir, limanlar dayazlaşır, gəmiçilik şəraiti çətinləşir, balıq kürüləmə sahələri azalır, quşların miqrasiya marşrutları pozulur və unikal təbiət əraziləri təhlükə altına düşür.
Dayazlaşmanın əsas səbəbləri
Mütəxəssislərin fikrincə, əsas səbəblər arasında:
- qlobal istiləşmə,
- suyun buxarlanmasının artması,
- Volqa başda olmaqla çay axınının azalması,
- su ehtiyatlarından intensiv istifadə dayanır.
Xəzər qapalı su hövzəsi olduğundan onun səviyyəsi yalnız çaylardan daxil olan su və buxarlanma arasındakı balansdan asılıdır. Temperatur yüksəldikcə buxarlanma artır, çaylarda su azalır və nəticədə dəniz səviyyəsi aşağı düşür.
Şimal Xəzərdə vəziyyət xüsusilə kritikdir. Məlumatlara görə, 2020-ci ildən burada suyun səviyyəsi hər il təxminən 30 santimetr azalır. 2025-ci ildə isə müşahidələr tarixində ən aşağı səviyyə qeydə alınıb.
Ekoloji təhlükələr artır
Səviyyənin enməsi ilk növbədə biomüxtəlifliyə təsir göstərir. Xəzər suitisi kimi nadir növlərin populyasiyası azalır. Son illərdə Qazaxıstan sahillərində yüzlərlə suitinin cəsədi aşkarlanıb.
Problemlər yalnız suitilərlə məhdudlaşmır. Azərbaycanda da son aylarda köçəri və su quşlarının kütləvi tələf olması halları müşahidə edilib. Xaçmaz, Bakı və Lənkəran sahillərində minlərlə ölü quşun tapılması mütəxəssisləri narahat edir.
Araşdırmalara əsasən, səbəblər arasında:
- qida bazasının azalması,
- suyun çirklənməsi,
- iqlim dəyişiklikləri,
- ekosistem balansının pozulması göstərilir.
Gəmiçilik və iqtisadiyyat üçün risklər
Dayazlaşma limanların fəaliyyətinə və gəmiçilik marşrutlarına da təsir edir. Volqa–Xəzər gəmiçilik kanalında dərinliyin qorunması üçün mütəmadi dibdərinləşdirmə işləri aparılır.
Bakıda isə vəziyyət əlavə texnogen problemlərlə müşayiət olunur. Suyun çəkilməsi nəticəsində əvvəllər görünməyən çirkli sahələr, metal konstruksiyalar və köhnə sənaye qalıqları üzə çıxır. Bakı buxtası artıq həm ekoloji, həm də şəhərsalma baxımından xüsusi risk zonası hesab edilir.
Problemin həlli mümkündürmü?
Ekspertlər hesab edirlər ki, prosesi tam dayandırmaq çətin olsa da, təsirləri azaltmaq mümkündür. Bunun üçün:
- sahilyanı ərazilərin bərpası,
- çirklənmənin azaldılması,
- ekosistemlərin qorunması,
- regional əməkdaşlığın gücləndirilməsi vacibdir.
Azərbaycan hökuməti artıq 2025–2030-cu illəri əhatə edən Kompleks Tədbirlər Planı hazırlayıb. Plan çərçivəsində:
- qəzalı platformaların sökülməsi,
- batmış gəmilərin qaldırılması,
- köhnə neft quyularının bağlanması,
- sahilyanı zonaların reabilitasiyası nəzərdə tutulur.
Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, Xəzərdə baş verən dəyişikliklər yalnız ekoloji problem deyil. Bu proses regionun iqtisadiyyatı, nəqliyyat sistemi, balıqçılıq sektoru və insanların gündəlik həyatı üçün uzunmüddətli nəticələr yarada bilər.
