Qlobal ticarətin yenidən formalaşması Xəzər regionunun strateji əhəmiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Bu transformasiya fonunda Azərbaycan və Qazaxıstan tədricən ənənəvi tranzit tərəfdaşlığı çərçivəsindən çıxaraq ticarət, logistika və irimiqyaslı infrastruktur layihələrini əhatə edən daha dərin iqtisadi inteqrasiya mərhələsinə qədəm qoyur. Bu prosesin mərkəzində isə Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (Orta Dəhliz) dayanır.
Rəqəmlərlə Orta Dəhliz və Sürət Üstünlüyü
Denizxeber.az bildirir ki, Çin, Qazaxıstan, Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə və Avropanı birləşdirən bu dəhliz son illərdə rekord artım templəri nümayiş etdirir:
- Yükdaşıma həcmi: Son yeddi ildə marşrut üzrə daşımalar 5 dəfədən çox artaraq 4,5 milyon tona çatıb. Cari ildə bu göstəricinin 5,2 milyon tona yüksələcəyi gözlənilir.
- Konteyner hədəfləri: 2029-cu ilə qədər konteyner daşımalarının təxminən dörd dəfə artaraq 300 min TEU-ya çatması planlaşdırılır.
- Cari ilin dinamikası: 2026-cı ilin birinci rübündə Qazaxıstan ərazisindən 125 konteyner qatarı keçib ki, bu da ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 34,4% çoxdur.
- Sürət və səmərəlilik: Çinin Sian şəhərindən çıxan yüklər Avropa İttifaqının Türkiyə ilə sərhədinə cəmi 13–14 günə çatır. Bu, dəniz daşımalarından daha sürətli, hava nəqliyyatından isə xeyli ucuz alternativ təklif edir.
Qazaxıstanın Xəzər Strategiyası: Donanma və Limanlar
Qazaxıstan Orta Dəhliz vasitəsilə həm tranzit gəlirlərini artırır, həm də yeni qlobal bazarlara birbaşa çıxış əldə edir:
- Kurık limanı: Yük aşırmasının həcmi 22% artaraq 2,45 milyon tona yüksəlib.
- Ticarət donanması: Ölkə 2028-ci ilə qədər Xəzər dənizindəki ticarət donanmasını hazırkı 18 gəmidən 32 gəmiyə çatdırmağı hədəfləyir.
- Aktau limanı: Çinin “Lianyungang Port” şirkəti ilə birgə yaradılan yeni konteyner habı terminalın illik gücünü 70 min TEU-dan 300 min TEU-ya çatdıracaq.
Azərbaycanın Güclənən Logistik Mövqeyi
Azərbaycan dəhlizin əsas halqası olaraq öz infrastruktur imkanlarını maksimum dərəcədə genişləndirir:
- Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı (Ələt): 2026-cı ildə 120 min TEU həcmində rekord konteyner emalı planlaşdırılır. Genişləndirilmənin ikinci mərhələsinin tamamlanması ilə limanın ümumi yükötürmə qabiliyyəti ildə 25 milyon tona çatacaq.
- Bakı–Tbilisi–Qars (BTK) dəmir yolu: İyunun əvvəlində tam yenilənmiş şəkildə yenidən istismara verilən xətt tam gücü ilə fəaliyyət göstərdikdə, illik buraxıcılıq qabiliyyəti 1 milyon tondan 5 milyon tona yüksələcək.
Ekspert rəyi
Azərbaycanlı nəqliyyat eksperti Rauf Ağamirzəyev regionda formalaşan yeni iqtisadi konfiqurasiyanı yüksək qiymətləndirib:
“Xəzər bizi ayırmır, əksinə birləşdirir. Son illərdə Qazaxıstan və Azərbaycanın əməkdaşlığı ənənəvi ticarət çərçivəsindən xeyli kənara çıxaraq nəqliyyat, logistika, gəmiqayırma və infrastrukturun inkişafını da əhatə edir. Bu gün Orta Dəhliz qlobal nəqliyyat sisteminin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilir və bu inkişaf marşrutu sadəcə tranzit xətti deyil, daha dərin iqtisadi əməkdaşlığın təməli halına gətirir”.
